Hé, een varken

Een mens past zich aan. Als je op Cuba bent, worden allerlei dingen vanzelfsprekend en vergeet je dat het hier anders is. Een bananenboom had ik nog nooit van mijn leven gezien, nu keek ik er achteloos naar. Een boom met bananen, ja, nou?

Een paar palmen? Ik deed nauwelijks moeite mijn ogen te fixeren.

En dieren lopen overal vrij rond. Je komt overal varkens tegen, in de buurt van huizen, maar ook op de snelweg. De buschaffeur hield regelmatig al toeterend in om een varken, een geit of een koe van de weg te krijgen.

Als hier een koe op de A1 werd gesignaleerd, zou het verkeer ontregeld raken en zou het zeker op de radio komen, bij het nieuws of zomaar tussendoor, als extra verkeersinformatie. Op Cuba niet. En dat is niet omdat de wegen op Cuba te verwaarloze zandpaden zijn, kijk maar. Het is er alleen wel minder druk.

De toiletjuffrouw

Op een dag moet ik verschrikkelijk naar het toilet. Het eerste toilet waar ik kom is zo vies - de vloer is ondergelopen, het toilet spoelt niet meer door - dat ik voor het eerst van mijn leven vriendelijk bedank. Trots loop ik weer naar buiten.

Enkele uren later, ik loop al een tijdje rond te kijken of het niet mogelijk is om me ergens achter een propagandabord terug te trekken, komen we dan eindelijk bij een café.

En daar is een toilet. Er zit zelfs een toiletjuffrouw bij de ingang.

Ik ga naar binnen en alweer heb ik er geen foto van. De ruimte is donker, de muren glimmen van vocht en vuiligheid, het is lang geleden dat het toilet voor het laatst is doorgespoeld. Ik probeer zo min mogelijk in de pot te kijken. Op de vloer liggen plassen van wat op zijn best water zou kunnen zijn. Het fontijntje hangt scheef aan de muur, de kraan is ontmanteld, en er staan alleen vergeelde flessen in waar ooit schoonmaakmiddel in moet hebben gezeten. Midden op de vloer ligt een vochtig stuk karton bij wijze van wc-mat.

Ik zet mijn hoofd op slot, doe - zwevend en zonder iets aan te raken - wat gebeuren moet, en ga naar buiten. Ik gooi een paar muntjes op het schoteltje. Dat de toiletjuffrouw juist hier blijft zitten, zal niet voor niets zijn. Misschien heeft ze hier altijd gezeten. Toen de wc het jaren geleden begon te begeven, wist zij het verder ook niet, ze is nu eenmaal geen lootgieter. In plaats van haar heil elders te zoeken, is ze blijven zitten.

Ik loop langs haar heen, ga aan een tafeltje zitten, drink bier uit het blikje omdat ik het glas ook niet meer vertrouw. Ondertussen heeft zij het geld van het schoteltje gegrist en is verdwenen. Ze zal niet meer terugkomen.

Neem andere gedachten mee

Reisgenoot D. vroeg op een van mijn posts of ik het initiatief http://www.boekenvoorcuba.nl/ kende. Zij kende het niet toen ze naar Cuba vertrok en ik ook niet en dat is jammer.

Met dat initiatief roepen een aantal organisaties Cuba-gangers op om een boek mee te nemen dat op Cuba niet te vinden is en het daar weg te geven. Fidel Castro zegt namelijk wel dat er geen verboden boeken zijn, maar je treft veel boeken op Cuba toch niet aan. Als een kwart van alle toeristen daar één boek zou achterlaten, zouden er binnen een jaar een half miljoen boeken op Cuba zijn, die je er nu niet vindt.

Waarom ik dit zo'n ontroerend initiatief vind?

Cubanen zijn arm en bijna niemand kan bijvoorbeeld Nike-schoenen kopen. Ik wil dat niet bagatelliseren, maar stiekem kan ik daar niet heel erg woedend om worden. Zeker niet omdat ze daar allemaal in hetzelfde schuitje zitten.

Dat ze veel boeken niet mogen lezen, vind ik erger. Dat betekent eigenlijk dat ze geen andere gedachten mogen hebben. Het heeft te maken met waarom ik zo opstandig word van reclame: een ander probeert me iets te laten denken dat ik niet wil denken. En hoewel ik aanvankelijk dus niet eens zo negatief was over de propaganda - wat is er immers tegen een wijze uitspraak op straat? - zou ik er al snel rebels van worden.

En in dit geval is het nog serieuzer, want voor een Cubaan is het dus moeilijk om aan andere gedachten te komen. Je kunt immers niet alles zelf bedenken. Daarom is Boeken voor Cuba de ultieme daad van verzet, terwijl het tegelijkertijd zo onschuldig blijft: je neemt in je koffer andere gedachten mee en die geef je weg. En die andere gedachten hebben ze daar misschien wel hard nodig.

Natuur en Revolutie

Net als in de Cubaanse steden, staan er langs de snelweg veel propagandaborden. Op een dag passeren we een bord met de tekst: Natuur en Revolutie.
Het ging snel dus ik heb er (alweer) geen foto van. Sterker, we waren er al lang voorbij, toen de betekenis tot me doordrong en ik me begon af te vragen wat de schrijver van deze tekst hier zelf van gevonden heeft en wat hij eigenlijk dacht dat hij bedoelde. Zou hij enthousiast zijn geworden van zijn eigen vonst?
Geen foto en daarom nog maar een foto van Che , de foto waar hij zwetend achter een kruiwagen loopt.
En nu ik er zo over nadenk, is die eigenlijk best toepasselijk.

Gidsen

En hier nog een uiteengevallen kist. Wederom met dank aan Sytske. (Op de achtergrond reisgenoot S. die ik maar wat onherkenbaar heb gemaakt. Zo ben ik.)

We hadden genoeg gezien, maar op de terugweg, toen er even geen controleurs in de buurt waren, duikt er vanachter een grafzerk een mannetje op. Houden wij van de Buena Vista Social Club? Hij gebaart dat we hem moeten volgen en hij brengt ons naar het graf van Ibrahim Ferrer. Vooraf wist ik niet veel van Cuba, maar de cd van de Buena Vista Social Club en van Ferrer draai ik al jarenlang grijs.

Alweer maak ik geen foto. Niet van het graf, niet van de gids. Die wenkt ons inmiddels verder. We willen vast het monument wel zien van een soldaat die in de vrijheidsstrijd gestorven is. Trots wijst hij naar een protserig beeld en vertelt een lang verhaal.

En dan moeten we echt meekomen. Hij heeft het al een paar keer aangekondigd, maar nu gaan we het dan zien. Hij loodst ons mee naar een graf van een baby die bij een auto-ongeluk is omgekomen.

Hier is hij zelf duidelijk het meest van onder de indruk. Hij blijft maar praten, terwijl hij op een veel te groot graf wijst met de foto van een baby erop.

En dat vind ik altijd het allermooiste van een gids, als hij zich laat leiden door zijn eigen fascinaties.

De revolutionaire begraafplaats

Dit is een kerkhof, het eerste kerkhof ooit waar ik een toegangskaartje voor moest betalen. Vol tegenzin betaalde ik, want wat moest ik hier eigenlijk?

Maar zoals wel vaker zit de verrassing in het onverwachte.

En had ik een camera? Want als ik foto's wilde maken, moest ik fotobelasting betalen. Daar had ik nou nog nooit van gehoord en ik dacht dat de man gek was. Bovendien: als ik een mooie foto wilde hebben, kocht ik wel een ansichtkaart. Ik ben geen fotograaf.

Daar zou ik spijt van krijgen.

Overal liepen controleurs rond. We zagen er één die fotograferende toeristen aansprak.

Uit opstandigheid maakte ik de bovenstaande foto. En daarna deze.

Een graf van een man die voor de revolutie gevochten had. Op zijn steen het relaas van zijn leven en sterven. Hij had twee benarde uren lang in zijn eentje gevochten tegen tweehonderd man voor hij bezweek.

De Held.

Daarna zagen we echt revolutionaire graven. Graven zonder foto's van de overledenen of zelfs hun namen, alleen met een nummer. Dat is pas je ware opoffering voor het hogere doel. Het speet me dat ik jullie dat niet kon laten zien.

Weer later zagen we de een na de andere begrafenisauto langsrijden, die vergelijkbare kisten naar één groot graf brachten.

En toen zagen we de grootste opoffering voor de revolutie (waarom denk ik dat?): een opgegraven kist, inclusief - toen we nog eens goed keken - resten. Schoenzolen, een jasje, een doek, allemaal in dezelfde bruine tint. Er lagen alleen geen botten tussen.

Bijna was ik nog even naar het kantoortje gelopen om een fotokaartje te kopen.

Ik heb het niet gedaan, maar reisgenoot Sytske du Crocq bleek het ook gezien te hebben en stuurde me deze foto.

En toch had ik dat fotokaartje moeten kopen...

You have ballpoint?

Het was een geletterde revolutie op Cuba. In korte tijd moest iedereen leren lezen en schrijven.

Wij zagen relatief veel boeken te koop, in vergelijking met andere zaken althans. Uiteraard lagen daar veel boeken van en over Castro en Che tussen, maar ook kwam ik klassiekers tegen als Goethe of de grote Russen. (Ik weet overigens niet of er veel moderne schrijvers te krijgen waren.)

Ook onderwijs is sinds de revolutie belangrijk. Alle kinderen gaan naar school, want het onderwijs is gratis. En overal zijn universiteiten gevestigd, veel Cubanen zijn hoogopgeleid.

Daarom was het zo raar dat veel mensen om een pen vroegen.

Oudere mannen en vrouwen maakten vaak een schrijfbeweging. 'You have?'

Ik gaf een jonge dansleraar, in de kracht van zijn leven, een pen, zei dat hij hem mocht houden en hij was als een kind zo blij.

En deze man, toen ik hem een pen gaf, wilde hij ook op de foto.

Wat is dat voor systeem, riep reisgenoot D wanhopig uit. Je leert de bevolking schrijven, maar bent niet in staat hen van pennen te voorzien.

Jahaaa

Maar onvermijdelijk komt er een moment, als je de zoveelste uitspraak van Fidel of Che ziet, na acht borden langs de weg met leuzen voor de revolutie, of na een serie borden met plaatjes van helden die vielen voor de revolutie, of als Bush weer eens belachelijk wordt gemaakt (ik bedoel: moet dat zó?),

of als de bus wéér stopt bij een bord met een of andere leus voor de revolutie en de gids vraagt: willen jullie hier nog een foto van maken?

dat je denkt: jaha,

nu weten we het wel.

En dat gold zeker voor het moment dat we een sigarenfabriek bezochten. Op een deur was een met de hand geschreven stuk karton bevestigt met een tekst. Wat er precies stond, weet ik niet, maar ik weet wel dat de tekst tegen Bush was gericht. En ook dat dit waarschijnlijk door een werknemer geschreven was. Een werknemer die zijn best deed. Elders in de fabriek hingen de regels waaraan een 'ideale werknemer' moest voldoen. Zo moest hij of zij de 'juiste leer' aanhangen. En ook moest hij zijn kinderen volgens die leer opvoeden.

Dan denk je niet eens meer jahaa.

Dan denk je: ai.

Koop Che

Mooi aan de straten van Cuba is dat je nergens reclame ziet. Alsof je een paar decennia in de tijd bent teruggestapt. Een verademing.

Hier en daar zie je wel propaganda. Grote borden met wijze teksten van Fidel, Che en José Martí, schrijver/intellectueel en brein achter de revolutie. En je ziet veel afbeeldingen van Che natuurlijk.

Die uitspraken, nou goed, natuurlijk word je daardoor beïnvloed. Maar dat worden wij ook, alleen met minder hoogdravende teksten als: biertje? Of: voel je fit met ons fruitdrankje of koop onze dagcrème en je wordt weer serieus genomen.

En die beelden van Che, dat is geen straf. Bij ons zie je Jezus overal hangen. En ook de koningin. Is dat zo'n groot verschil?

Als dat alles is, denk je in het begin. En: als ik moest kiezen, dat wist ik het nog niet zo net.

Hoe nu verder?

We ontmoetten één man waarbij het even leek of hij alleen een gezellig praatje wilde maken. Waar kwamen wij vandaan? Holland. Práchtig land. België vond hij ook mooi. En Frankrijk natuurlijk. Maar Holland was favoriet. Nét Zwitserland.

Inderdaad, zeiden wij. Hoewel, als je goed kijkt...

Ik leek op zijn vriendin, kijk maar, precies dezelfde kleur haar. En ik heette hetzelfde als zijn nicht. Wat een toeval nou toch.

En toen ging zijn hand weer naar zijn broekzak.

'You like Che?'

Yes, very much.

(Nog even een foto dan maar?)

Nou goed, niet elk oogcontact is een potentiële transactie. Soms komt het niet zover. Zo liep ik langs een jongetje. Hij keek somber voor zich uit, maar toen hij mij eenmaal in het oog kreeg, verscheen er een brede grijns op zijn gezicht. Daarna verzonk hij weer in gedachten.

Nu moest er iets gebeuren, dat wist hij ook wel. Maar wat ook alweer? Hij was nog jong, had geen muntjes op zak, had geen sigaren in de aanbieding en kende nog geen restaurants.

Maar je zag hem denken.

Ik schat nog een jaar of twee.

Nu liep hij door en diep in gedachten sloeg hij de hoek om.